Aktualne spojrzenie na problem leptospirozy psów

Leptospiroza jest zoonozą stwierdzaną na całym świecie, u wielu gatunków ssaków (9). W postaci klinicznej choroba występuje przede wszystkim u psów i w rzadkich przypadkach u kotów (3, 4). Zarówno psy, jak i koty, rozsiewają leptospiry z moczem, stanowiąc źródło zarazka dla człowieka. Przebieg choroby może różnić się w zależności od rejonu geograficznego (29).

Taksonomia Leptospira spp.

Leptospiry są Gram-ujemnymi, wykazującymi zdolność ruchu bakteriami. Szacuje się, że na świecie drobnoustrojami Leptospira zakażonych jest ponad milion osób. Rocznie z powodu choroby umiera 60 000 pacjentów, dlatego WHO uznała Leptospira za istotny czynnik ryzyka dla zdrowia publicznego.

Początkowo w obrębie rodzaju Leptospira klasyfikowano dwa gatunki: Leptospira interrogans sensu lato (szczepy chorobotwórcze) i L. biflexa sensu lato (szczepy saprofityczne, niechorobotwórcze). Podział ten uwarunkowany był cechami fenotypowymi bakterii, charakterem ich wzrostu oraz zjadliwością. Zarówno patogenne, jak i niepatogenne leptospiry, zostały podzielone w oparciu o zmienność antygenową na liczne serowary. Serowary, które dają częściowe reakcje krzyżowe między sobą w teście aglutynacji mikroskopowej, tradycyjnie grupuje się w serogrupy. Serogrupy nie mają pozycji taksonomicznej, ale są przydatne do celów epidemiologicznych i diagnostycznych. W 1986 r. zatwierdzono listę serologiczną szczepów, składającą się z 265 serowarów przydzielonych do jednej z 23 opisanych serogrup. Lista serowarów jest wciąż uaktualniana obecnie zidentyfikowano ich już ponad 300 (7, 19, 22, 24).

Aktualnie wiemy, że różnorodność antygenowa obserwowana wśród serowarów leptospir jest uwarunkowana węglowodanowymi łańcuchami lipopolisacharydu (LPS). LPS został zidentyfikowany jako antygen immunodominujący, zarówno w odpowiedzi na zakażenie, jak i na szczepienie. Jest to jedyny zidentyfikowany w komórkach leptospir antygen ochronny, co oznacza, że wytworzone przeciwko niemu przeciwciała chronią organizm gospodarza tylko przed zakażeniem tym konkretnym serowarem, nie dając immunologicznej odporności przed zakażeniami powodowanymi przez inne serowary. W związku z tym odporność zarówno naturalna, jak i poszczepienna, ukierunkowane są przeciwko jednemu serowarowi, i określa się je jako serowarowo-swoiste (7).

Wprowadzenie metod biologii molekularnej do badań nad taksonomią drobnoustrojów spowodowało dodatkowe zmiany w klasyfikacji Leptospira. Dzięki analizom PCR i sekwencjonowaniu udało się zidentyfikować 68 gatunków tego rodzaju (10). Należy przy tym zaznaczyć, że podział serologiczny i genetyczny leptospir na serowary i gatunki nie korelują ze sobą. W jednym gatunku może istnieć wiele serowarów, ale również szczepy przynależne do jednego serowaru mogą genetycznie być klasyfikowane jako różne gatunki. Na przykład szczepy serowaru Hardjo mogą należeć do gatunku L. borgpetersenii, jak również do gatunku L. interrogans. Ten, nie zawsze spójny, podział taksonomiczny jest jednym z największych problemów w diagnostyce leptospirozy oraz w opracowaniu skutecznych metod zapobiegania chorobie. Pomimo że współczesna taksonomia organizmów żywych, w tym bakterii, opiera się głównie na podziale gatunkowym, to w przypadku szczepów należących do rodzaju Leptospira identyfikacja serologiczna nadal ma ogromne znaczenie praktyczne, zarówno w zrozumieniu mechanizmów rozwoju zakażeń leptospirami, adaptacji leptospir do określonych gospodarzy zwierzęcych, jak i w profilaktyce i diagnostyce leptospirozy (6, 7).

Sytuacja epizootyczna leptospirozy u psów w Europie

Drobnoustroje Leptospira występują zarówno na obszarach miejskich, jak i wiejskich. Ryzyko wystąpienia choroby wśród ludzi i zwierząt na obszarze Europy wzrosło w ostatnim czasie, co jest efektem globalnego ocieplenia oraz nasilonej urbanizacji. Pierwotnym źródłem infekcji jest zakażony mocz (człowieka lub zwierzęcia), bądź zanieczyszczona nim woda. Psy ze względu na bliski kontakt z ludźmi, choć sieją z wydalinami niewielkie ilości bakterii, stanowią ich główny rezerwuar dla człowieka. Są nim przede wszystkim bezobjawowi nosiciele, u których bakterie lokalizują się w nerkach, a następnie są rozsiewane w środowisku wraz z moczem.

Analiza czynników ryzyka predysponujących do rozwoju leptospirozy u psów wykazuje duże rozbieżności. W Stanach Zjednoczonych najbardziej narażone na rozwój choroby są samce psów ras pasterskich (31), w Szwajcarii chorobę częściej notowano u samców i osobników młodych w wieku poniżej 1 roku (22). Wyniki innych badań nie wykazują natomiast, by płeć, wiek, czy rasa decydowały o większej podatności psów na leptospirozę (18).

Ocena sytuacji epizootycznej leptospirozy psów, niezależnie od obszaru którego dotyczy, jest trudna do przeprowadzenia. Jak wskazują liczne badania, wyniki analizy epizootycznej uzależnione są w dużej mierze od użytej metody diagnostycznej (badania serologiczne vs. badania molekularne), w oparciu o którą dokonywana jest identyfikacja drobnoustrojów. Wenderlein i wsp. (32) przeprowadzili monitoring molekularny wśród szczepów Leptsospira wykrytych w moczu i krwi psów pochodzących z różnych krajów Europy. Identyfikacja poszczególnych serogrup bakterii odbywała się kilkuetapowo. Początkowo genogatunki Leptospira określano w oparciu o amplifikację genu 16SRNA i sekwencjonowanie uzyskanych produktów PCR metodą Sangera. Dalsze typowanie w obrębie serogrup przeprowadzano wykorzystując opracowaną specjalnie w tym celu nową metodę MST PCR bazującą na amplifikacji fragmentu genu rfb, odpowiedzialnego za kodowanie białka LPS. Z obserwacji autorów wynikało, że u europejskich psów, w oparciu o wyniki monitoringu molekularnego, najczęściej notowano zakażenia L. Icterohaemorrhagiae (53%), następnie L. Australis (13%), L. Pomona (5%), L. Autumnalis (4%) i L. Sejroe (2%).

Najwięcej przypadków leptospirozy wykryto u psów w Niemczech. W oparciu o wyniki monitoringu molekularnego, psy z tego obszaru Europy najczęściej ulegały zakażeniu L. Icterohaemorrhagiae, a następnie L. Australis, L. Pomona, L. Gripotyphosa i L. Sejroe. Z kolei w badaniach serologicznych, wykorzystując technikę MAT wykazano, że częstość wykrywania przeciwciał dla omawianych bakterii kształtuje się według następującego porządku w Bawarii: L. Icterohaemorrhagiae (najwyższa seroprewalencja), L. Gripotyphosa, L. Australis, L. Canicola, L. Sejroe, L. Autumnalis i L. Pomona (20) ; w północnych landach najwyższą seroprewalencję u psów notowano w stosunku do L. Australis, L. Gripotyphosa i L. Pomona, natomiast we wschodniej i centralnej części kraju w surowicy psów najczęściej wykrywano przeciwciała dla L. Pomona (23). Stosunkowo niską prewalencję zakażeń L. Gripotyphosa, i L. Canicola można tłumaczyć wysoką skutecznością szczepień przeciwko leptospirozie, którymi objętych jest około 50% psów w Niemczech (13).

Drugim z europejskich krajów o najwyższej prewalancji zakażeń Leptospira w populacji psów okazały się Włochy. Podobnie jak w populacji psów niemieckich, najczęściej w organizmie badanych zwierząt wykrywano DNA L. Icteroha-emorrhagiae, następnie L. Australis i L. Autumnalis. O ile dla L. Icterohaemorrhagiae wyniki monitoringu serologicznego były zgodne z monitoringiem molekularnym przeciwciała dla tych bakterii wykrywano najczęściej, drugą w kolejności serogrupą, dla której najczęściej wykrywano immunoglobuliny we krwi włoskich psów, była L. Canicola lub L. Pomona (17, 26).

Ponad połowa spośród psów zakażonych bakteriami Leptospira pochodzących z Wielkiej Brytanii była zainfekowana L. Icterohaemorrhagiae (podobnie jak w Niemczech i we Włoszech). Rzadziej w organizmie badanych osobników notowano DNA L. Australis, L. Canicola, czy L. Sejroe. W surowicy psów pochodzących z tego obszaru Europy najczęściej wykazywano obecność przeciwciał dla L. Icterohaemorrhagiae, a w dalszej kolejności dla L. Australis, L. Canicola czy L. Sejroe (27). W Wielkiej Brytanii szczepienia psów przeciwko leptospirozie zaliczane są do szczepień zasadniczych (core vaccine), którym każdego roku poddawanych jest ponad połowa osobników w populacji. Zadziwiający może być więc fakt, iż pomimo tego, że choć produkty do immunizacji psów (niezależnie od tego czy są to szczepionki bi-, tri-, czy kwadriwalentne) zawierają antygeny L. Canicola, przypadki zakażeń na tle tych drobnoustrojów w dalszym ciągu są notowane u brytyjskich psów.

Opierając się o wyniki PCR można stwierdzić, że w Hiszpanii, gdzie szczepienia przeciwko leptospirozie są szczepieniami dodatkowymi, psy najczęściej ulegeną zakażeniom L. Icterohaemorrhagiae, następnie L. Australis i L. Pomona. Bazując na wynikach badań serologicznych MAT wykazano najwyższą seroprewalencję dla L. Icterohaemorrhagiae, następnie L. Australis, L. Gripotyphosa, i L. Autumnalis (21).

W Holandii, w organizmie psów zakażonych Leptospira najczęściej wykrywano DNA L. Icterohaemorrhagiae, następnie L. Autumnalis oraz L. Canicola. Niestety w przypadku tego kraju brak jest danych na temat seroprewalencji dla poszczególnych serogrup Leptospira spp. oraz intensywności prowadzenia programów szczepień przeciwko chorobie.

W populacji psów francuskich najczęściej stwierdza się zakażenia na tle Icterohaemorrhagiae, następnie L. Australis i L. Pyrogenes oraz L. Canicola. Z kolei badaniami serologicznymi w surowicy badanych psów najczęściej wykrywane są przeciwciała dla L. Australis, L. Pyrogenes, L. Gripotyphosa i L. Sejroe (8).

Dane na temat częstości występowania leptospirozy u psów w Polsce są fragmentaryczne. Na przełomie sierpnia/września 2024 w Klinice Chorób Zakaźnych Wydziału Medycyny Weterynaryjnej UP w Lublinie przeprowadzono monitoring molekularny leptospirozy wśród psów myśliwskich. Ogółem przebadano 32 osobniki (seter irlandzki $n=6$, wyżeł niemiecki = $=5$, gończy polski $n=3$, foksterier $n=3$, wyżeł czeski $n=3$, pointer $n=2$, Jack Russel terier $n=2$, bloodhound $n=2.$ mieszańce $n=6$) niewykazujące żadnych objawów klinicznych. Badaniem hematologicznym u 8 zwierząt wykazano trombocytopenię (PLT $32-97 \times 10^{3}/mm^{3}$, natomiast u 3 leukocytozę (WBC $17,3-22,7\times10^{3}/mm^{3}$). Od wszystkich zwierząt pobierano mocz do badań molekularnych (real-time PCR) w kierunku leptospirozy. Spośród 32 próbek moczu obecność materiału genetycznego krętków stwierdzono w 5 próbkach (18,75%). Sekwencjonowanie produktów PCR wykazało, że wszystkie pięć psów uległo zakażeniu L. Canicola. U wszystkich osobników, u których stwierdzono obecność krętków, notowano trombocytopenię, zaś u dwóch także leukocytozę. Wykazanie obecności Leptospira u prawie 19% badanych psów myśliwskich wskazuje, że stanowią one stosunkowo duży rezerwuar bakterii, a niewykluczone, że odsetek ten jest wyższy niż uzyskany w badaniach własnych. Pamiętać bowiem należy, że siewstwo bakterii z moczem jest okresowe, a w naszych badaniach przebadano próbki moczu tylko z jednego pobrania. Teoretycznie więc mogła zaistnieć sytuacja, gdy u potencjalnie zakażonego psa w czasie badania krętki były nieobecne w moczu i wartość odsetka zainfekowanych psów jest zaniżona. Niezależnie od tego wydaje się, że wskazane jest prowadzenie stałego monitoringu choroby w populacji psów, zwłaszcza myśliwskich, tak aby skutecznie identyfikować siewców stanowiących rezerwuar choroby dla ludzi i innych zwierząt.

Patogeneza leptospirozy

Bakterie do organizmu dostają się przez uszkodzoną skórę lub błony śluzowe. Wnikają do krwi i wraz z nią rozprzestrzeniają się po organizmie (faza leptospiremii). Na tym etapie infekcji u psów może rozwinąć się gorączka (trwa ona kilka dni). Gdy liczba bakterii w narządach osiągnie wartość krytyczną, pojawiają się bardziej charakterystyczne objawy kliniczne, takie jak: zapalenie płuc, żółtaczka (na skutek uszkodzenia wątroby), czy zapalenie nerek. Jeżeli zakażony osobnik miał wcześniej kontakt z Leptospira (naturalny, lub na skutek przebytego szczepienia), istnieje prawdopodobieństwo, że krążące we krwi przeciwciała będą w stanie zniszczyć bakterie i całkowicie zwalczyć zakażenie. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy leptospiry umiejscowią się w bliższych kanalikach nerkowych, w których mogą utrzymywać się dłuższy czas i skąd mogą być stale, lub okresowo, siane wraz z moczem do środowiska (11).

Do uszkodzenia komórek gospodarza dochodzi na skutek interakcji pomiędzy białkami zewnętrznej błony bakterii a białkami komórek gospodarza (15, 34). Najczęściej w przebiegu leptospirozy obok uszkodzenia nerek dochodzi do uszkodzenia wątroby. Badaniem histopatologicznym u psów z leptospirozą stwierdzono zapalenie wątroby z zastojem żółci, pęknięcie płatów wątroby, martwicę wątroby, obrzęki w okolicy wnęki. Zapaleniu wątroby może, ale wcale nie musi, towarzyszyć hiperbilirubinemia. Podwyższone stężenie bilirubiny całkowitej w surowicy jest prognostycznie złym markerem. W jednym z badań przeprowadzonych na 254 psach z ostrą leptospirozą wykazano, że wysokie stężenie bilirubiny w surowicy ($10~\mu mol/l;$ norma $0,5-4,0~\mu mol/l$) wykazuje dodatnią korelację z upadkami, lub eutanazją chorych zwierząt (22).

W ostatnim czasie coraz częściej opisuje się wystąpienie u psów zakażonych omawianymi drobnoustrojami zespołu krwotoku płucnego (leptospiral pulmonary haemorrage syndrom - LPHS). Jest to ciężka forma leptospirozy, w przebiegu której dochodzi do krwawień w płucach. Histopatologicznie obraz płuc przypomina obraz obserwowany w przebiegu ostrej niewydolności oddechowej (ARDS) (29). W przeciwieństwie do wątroby i nerek, leptospir w płucach na ogół nie stwierdza się w ogóle, lub jedynie pojedyncze leptospiry. Patomechanizm LPHS jest słabo poznany. Podejrzewa się, że jego rozwój związany może być z uogólnionym stanem zapalnym organizmu, zaburzeniami tła immunologicznego, lub zjadliwością samych bakterii. Wszystko wskazuje na to, że podłoże tej postaci leptospirozy jest wieloczynnikowe (24).

Objawy kliniczne

Przebieg kliniczny leptospirozy wykazuje znaczne zróżnicowanie od formy subklinicznej (prawdopodobnie większość przypadków), przez łagodną, do ciężkiej, w przebiegu której może rozwinąć się niewydolność nerek, wątroby bądź ciężkie uszkodzenie płuc, a niekiedy jelit. Jeszcze do niedawana sądzono, iż forma leptospirozy powiązana jest z serowarem bakterii odpowiedzialnych za zakażenie. Ciężkie zapalenia wątroby oraz ostrą niewydolność nerek łączono z zakażeniami, odpowiednio: „szczurzym" serowarem L. Icterohaemorrhagiae i zaadaptowanym do psów serowarem L. Canicola. Obserwacje poczynione na przestrzeni ostatnich lat podważają tę hipotezę i wskazują, że wpływ na to jaki przebieg będzie miała choroba mają: czynniki zjadliwości drobnoustrojów, które mogą być przekazywane pomiędzy różnymi serowarami oraz status immunologiczny gospodarza.

Ryc. 1 i 2. Żółtaczka u psa z leptospirozą

Stosowana od ponad 50 lat szczepionka dla psów oparta o dwa wspomniane powyżej serowary doprowadziła do znacznego ograniczenia zachorowań. Jednak doniesienia ostatnich lat z całego świata, w tym z Europy, wskazują na ponowny wzrost przypadków leptospirozy psów.

Główne objawy kliniczne leptospirozy są konsekwencją rozwoju ostrej niewydolności nerek i wątroby. Jak wynika z obserwacji Major i wsp. (22), u 99,7% psów cierpiących na ostrą leptospirozę notowano objawy ze strony układu moczowego, u 35,4% niewydolność wątroby, u 68,8% LPHS, natomiast u 18,4% DIC. U znacznej części psów obserwowano rozwój zaburzeń ze strony dwóch układów, u 24,5% ze strony jednego układu, u 23,2% ze strony trzech układów, zaś u 8,7% ze strony czterech układów.

Objawy towarzyszące niewydolności nerek to: polidypsja i poliuria, z lub bez azotemii (29). Leptospiry mogą być przyczyną ostrej niewydolność nerek z hipokaliemią bez oligurii (30). Niewydolność nerek z oligurią/anurią notowana jest u około 30% psów cierpiących na leptospirozę (22). Uszkodzenie wątroby może mieć charakter łagodny (dochodzi jedynie do wzrostu aktywności enzymów wątrobowych, bez hiperbilirubinemii), lub ciężki, w przebiegu którego rozwinąć może się żółtaczka (Ryc. 1 i 2) i encefalopatia wątrobowa. W tabeli 1. przedstawiono możliwe scenariusze przebiegu klinicznego leptospirozy u psów.

Rozpoznawanie

Leptospiroza jest zoonozą, dlatego właściwe rozpoznanie choroby u psów jest elementem ochrony zdrowia publicznego. Diagnostyka jest złożona. Na etapie wywiadu z właścicielami należy ustalić czy pies znajduje się w grupie ryzyka kontaktu z bakteriami. Narażone na niego są zwłaszcza psy myśliwskie, sportowe oraz zamieszkujące obszary wiejskie. Objawy kliniczne towarzyszące leptospirozie są, jak wspomniano powyżej, nieswoiste i mogą obejmować: utratę apetytu, apatię, bolesność powłok brzusznych, wymioty, poliurię/polidypsję biegunkę oraz żółtaczkę. Nagłe upadki częściej stwierdzane są u młodych osobników. Badaniem hematologicznym u większości psów z leptospirozą stwierdza się leukocytozę, aczkolwiek w okresie leptospiremii możliwa jest leukopenia. Dość typowym zaburzeniem hematologicznym jest trombocytopenia. Ostateczne rozpoznanie choroby stawiane jest w oparciu o wyniki badań laboratoryjnych.

Badanie bakteriologiczne nie znajduje szerszego zastosowania w diagnostyce klinicznej leptospirozy. Leptospiry, choć są jedynymi z rodziny krętków dającymi się hodować na pożywkach sztucznych, rosną wolno i tylko na specjalnych podłożach. Wzrost drobnoustrojów może być uzyskiwany dopiero po 3 miesiącach! Ponadto bakterie nie są widoczne w mikroskopie świetlnym, a jedynie w mikroskopie ciemnego pola, lub fazowo-kontrastowym.

Najbardziej przydatnymi badaniami wykorzystywanymi w diagnostyce choroby are: odczyn aglutynacji pozwalający wykazać przeciwciała dla krętków w surowicy psów podejrzanych o zakażenie krętkami oraz PCR wykrywający bakteryjne DNA w badanej próbce (28).

Test aglutynacji mikroskopowej (MAT) wykorzystywany jest w rozpoznawaniu ostrej postaci leptospirozy oraz identyfikacji nosicieli zarazka (6). Badanie polega na przygotowaniu seryjnego rozcieńczenia surowicy pacjenta oraz obserwacji czy jest ona zdolna aglutynować żywe serowary Leptospira in vitro (18). Na ogół rozcieńczenia surowicy testowane są z panelem różnych serowarów, z uwzględnieniem zwłaszcza tych, które występują na danym terenie. Wyniki testu aglutynacji należy interpretować ostrożnie uwzględniając m.in. to, czy pies był szczepiony przeciwko leptospirozie. Najczęściej u zwierząt poddawanych wakcynacji do 15 tygodnia po szczepieniu wyniki MAT pozostają ujemne, po czym miana przeciwciał wzrastają do wykrywalnego poziomu, na którym mogą utrzymywać się przez okres około jednego roku. Niezwykle istotne jest, by u zwierząt zdradzających objawy kliniczne choroby, surowice badać dwukrotnie w odstępie co najmniej 2-3 tygodni, co pozwala śledzić miana immunoglobulin dla Leptospira, czy wzrastają, czy pozostają na tym samym poziomie. Ponadto należy pamiętać, że we wczesnej fazie leptospiremii w surowicy psów przeciwciała dla krętków mogą być jeszcze nieobecne (16).

Dodatkowo stosowany jest również test ELISA. U ludzi szczególnie przydatne mogą być testy ELISA specyficzne dla przeciwciał klasy IgM, które pojawiają się na wczesnym etapie zakażenia. W przypadku zakażeń przewlekłych, które mają duże znaczenie u zwierząt, zastosowanie technik serologicznych jest ograniczone. Poziom przeciwciał może być statyczny, spadać lub w ogóle mogą być one niewykrywalne, w zależności od czasu, który upłynął od ostrego zakażenia. Wykrycie niskiego poziomu przeciwciał może co najwyżej sugerować wcześniejsze narażenie. Osobniki będące nosicielami mogą mieć niskie miana przeciwciał, co czyni je trudnymi do wykrycia (5).

PCR jest techniką umożliwiającą bezpośrednie wykrycie DNA Leptospira we krwi, moczu, lub tkankach. We krwi zakażonych osobników obecność materiału genetycznego bakterii wykazać można w ciągu pierwszych 10 dni po infekcji, po tym czasie lepszym materiałem jest mocz (10). W przypadku zwierząt padłych materiał genetyczny krętków izolowany może być z nerki. PCR wykorzystywany może być do rozpoznawania choroby, jak i do identyfikacji siewców bakterii wraz z moczem. Należy jednak pamiętać, że siewstwo może być okresowe, dlatego jednokrotny ujemny wynik badania nie jest przesądzający. Ujemny wynik PCR może być także konsekwencją wdrożenia antybiotykoterapii (14).

Leczenie

W tabeli 2 przedstawiono schematy leczenia nadostrej, ostrej, podostrej i przewlekłej leptospirozy psów. W przypadku stwierdzenie ostrej leptospirozy zwierzęta powinny otrzymać antybiotyki najszybciej jak to możliwe, tak aby skutecznie zwalczyć leptospiremię (33). W tym celu stosowane mogą być: penicylina, amoksycylina z kwasem klawulanowym, cefaleksyna, ceftriakson, doksycyklina, tetracyklina, streptomycyna, czy enrofloksacyna. Wybór odpowiedniego chemioterapeutyku uzależniony jest od jego tolerancji przez pacjenta. W przypadku wystąpienia zaburzeń ze strony przewodu pokarmowego antybiotyki podawane powinny być dożylnie. Antybiotykami pierwszego wyboru w leczeniu leptospirozy są: penicylina i doksycyklina. Doksycyklina stosowana powinna być w dawce $5~mg/kg$ co 12 h, lub $10~mg/kg$ co 24 h przez 14 dni. Penicylinę należy podawać co 12 h w dawce $25~000-40~000~j.m./kg$, natomiast amoksycylinę w dawce $20-30~mg/kg$ co 8 h i.v. Enrofloksacyna aplikowana w dawce $10~mg/kg$ co 24 h przez 10 dni wykazuje skuteczność podobną do doksycykliny (2).

Agresywna terapia wspomagająca może być kluczowa dla ratowania pacjenta z ciężka anurią, lub w złym stanie ogólnym. U pacjentów z ciężką azotemią wskazane może być przeprowadzenie hemodializy (jeśli istnieje taka możliwość). U psów cierpiących na ostrą leptospirozę, hospitalizowanych, wskazane jest wykonywanie badania biochemicznego surowicy w odstępach 24-godzinnych, celem monitorowania funkcji nerek, wątroby, stężenia białka całkowitego i poziomu elektrolitów oraz równowagi kwasowo-zasadowej. Leczenie przewlekłej leptospirozy obejmuje również antybiotykoterapię (celem eliminacji bakterii z nerek) i terapię wspomagającą. Kluczowe w zapobieganiu upadkom jest zapobieganie nadciśnieniu, będącego częstym powikłaniem przewlekłej niewydolności nerek (12).

Zapobieganie

Na rynku produktów weterynaryjnych dostępne są szczepionki biwalentne (zawierające serogrupy Canicola i Icterohaemorrhagiae), triwalentne (zawierające serogrupy L. Canicola, L. Icterohaemorrhagiae i L. Grippotyphosa) oraz kwadrivalentne (zawierające serogrupy Canicola, Icterohaemorrhagiae, Grippotyphosa i Australis) przeciwko leptospirozie psów. W niektórych krajach Europy (Niemcy, Anglia) szczepienia psów przeciwko chorobie należą do szczepień zasadniczych, podczas gdy w innych krajach uznawane są za dodatkowe i przeprowadzane w razie potrzeby (u zwierząt pochodzących z terenów endemicznych dla choroby, w przypadku psów myśliwskich itp.) (32).

Harmonogram szczepień obejmuje dwie iniekcje produktu w odstępie 2-5 tygodni, zaczynając od siódmego tygodnia życia, a następnie coroczną rewakcynację (29). Odporność poszczepienna utrzymuje się około 12 miesięcy i skierowana jest przeciwko lipopolisacharydom znajdującym się na powierzchni krętków. Jak wspomniano na początku opracowania, odporność poszczepienna, ukierunkowana jest przeciwko jednemu serowarowi, i określa się ją jako serowarowo-swoistą. Krzyżowa odporność pomiędzy różnymi serogrupami jest nieznaczna (5). Ten brak odporności krzyżowej stanowi istotny problem, jeżeli przyjrzymy się mnogości gatunków i serowarów leptospir. Obecnie wyróżnia się 17 chorobotwórczych gatunków tych bakterii i ponad 300 różnych serowarów (1).

Ze względu na te ograniczenia dobór odpowiedniego produktu do wakcynacji psów powinien odbywać się na podstawie znajomości sytuacji epizootycznej leptospirozy na danym terenie i identyfikacji gatunków krętków, które na nim występują. Dopiero na tej podstawie lekarze weterynarii powinni podjąć decyzje o tym, czy najlepszym wyborem dla zwierzęcia będzie produkt dwu, trzy, czy może czteroskładnikowy. Nie jest to jednak zadanie proste z uwagi na niewielką ilość danych epidemiologicznych. Z obserwacji własnych wynika, że na terenie Polski (u psów myśliwskich) dominuje serowar L. Canicola, w związku z czym na chwilę obecną wydaje się, że rodzime psy mogą z powodzeniem być zabezpieczane produktami biwalentnymi. Niemniej jednak z uwagi na dynamicznie rozwijającą się sytuację epizootyczną leptospirozy zarówno w Polsce, jak i innych krajach Europy, prowadzenie monitoringu tej choroby w populacji psów jest kluczowe do opracowania skutecznych metod jej zapobiegania.

Szczepienia przeciwko leptospirozie są bezpieczne. Szczepionki zawierają inaktywowane bakterie nie indukują zdarzeń niepożądanych częściej niż inne tego typu produkty (25). Na rynku produktów weterynaryjnych pojawiły się szczepionki przeciwko leptospirozie, które w procesie produkcyjnym poddawane są zawansowanemu procesowi oczyszczania, efektem którego jest zmniejszenie stężenia bydlęcej albuminy w końcowym produkcie. Albumina powszechnie stosowana jest w produkcji szczepionek jako substancja odżywcza dodawana do hodowli komórkowych, w których namnażane są patogeny szczepionkowe oraz jako stabilizator. Jej niska koncentracja w gotowej szczepionce wskazuje, iż jest ona bardziej oczyszczona z substancji balastowych, a tym samym bezpieczniejsza dla pacjenta.

Szczepienia przeciwko leptospirozie nie eliminują całkowicie ryzyka zakażenia, ani nie kończą rozwiniętej w organizmie infekcji przewlekłej. Są jednak skuteczne w zmniejszaniu prawdopodobieństwa rozprzestrzeniania się leptospirozy w populacji, a fakt iż w krajach, gdzie są one obowiązkowe, obserwuje się znaczne zmniejszenie liczby przypadków choroby wskazuje tylko, iż powinny być one wykonywane rutynowo u psów. Potwierdzeniem tego są obserwacje przeprowadzone w Szwajcarii przez Francey i wsp. (35) . Autorzy ci wykazali istotną korelację pomiędzy spadkiem liczby przypadków ostrego zapalenia nerek u psów będących konsekwencją zakażeń Leptospira a szczepieniami przeciwko chorobie. Przed rozpoczęciem programu szczepień 56,5% przypadków ostrej niewydolności nerek było powiązanych z leptospirozą. Wraz z rozpoczęciem wakcynacji wskaźnik ten obniżył się do 15,7%, co jednoznacznie wskazuje na skuteczność profilaktyki swoistej w zapobieganiu rozwojowi choroby. Nadmienić należy, że z reguły produkty przeznaczone do wakcynacji psów przeciwko leptospirozie są szczepionkami skojarzonymi zawierającymi w swym składzie obok antygenów Leptospira antygeny innych patogenów, np. wirusa nosówki, parwowirusa psów, wirusa wścieklizny, czy adenowirusa psów, w związku z czym wakcynacja przeciwko omawianej chorobie może być prowadzona z jednoczesnym zabezpieczeniem zwierząt przeciwko innym jednostkom zakaźnym, bez konieczności przeprowadzania dodatkowej wakcynacji pacjentów.

Nieswoiste metody zapobiegania leptospirozie obejmują ograniczenie dostępu psom do potencjalnych źródeł zakażenia, jakimi mogą być zbiorniki wodne oraz gryzonie.

Ponieważ leptospiroza jest zoonozą, właściciele psów z tą chorobą powinni być poinformowani o potencjalnej możliwości przeniesienia zakażenia ze zwierząt na człowieka. Aby maksymalnie zapobiec możliwości transmisji infekcji wydaliny zwierząt powinny być traktowane jako odpady medyczne, miejsca przebywania psów (klatki, wybiegi, posłania) powinny być regularnie odkażane (np. roztworem wybielacza), a po każdym kontakcie z chorym osobnikiem należy dokładnie umyć ręce.

Tabela 1. Objawy kliniczne towarzyszące leptospirozie

 Tabela 2. Metody terapii leptospirozy

1. Adler B., de la Peña Moctezuma A.: Leptospira and leptospirosis. „Veterinary Microbiology", 2010, vol. 140, no. 3-4, pp. 287-296.
2. Andrade-Silveira E., Ortega-Pacheco A., Jiménez-Coello M., Cárdenas-Marrufo M.: Review of leptospirosis in dogs from Mexico: Epidemiology, diagnosis, prevention, and treatment. „Vet World", 2024 17, 1356-1361.
3. André-Fontaine G.: Canine leptospirosis-do we have a problem? „Veterinary Microbiology", 2006, 117, 19-20.
4. Arbour J., Blais M. C., Carioto L: Clinical leptospirosis in three cats (2001-2009). „Journal of the American Animal Hospital Association, 2012, 48, 256-260.
5. Arent Z. J., Andrews S., Adamama-Moraitou K.: Emergence of novel Leptospira serovars: a need for adjusting vaccination policies for dogs? „Epidemiology & Infection , 2013, 141, 1148-1153.
6. Arent Z., Pardyak P., Dubniewicz K., Płachno B., Kotula-Balak M.: Leptospira taxonomy: then and now. „Med. Wet.", 2022, 78, 489-496.
7. Arent Z.: Leptospiry - patogeny ludzi I zwierząt. „Kosmos", 2024, 72, 211-222.
8. Ayral C., Bicout D. J., Pereira H., Artois M., Kodjo A.: Distribution of Leptospira serogroups in cattle herds and dogs in France. „The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene" 2014,, vol. 91, no. 4, pp. 756-759.
9. Bharti A. R., Nally J. E., Ricaldi J. N.: Leptospirosis: a zoonotic disease of global importance. „The Lancet Infectious Diseases", 2003, 3, 757-771.
10. Cerqueira g. M., Picardeau M.: A century of Leptospira strain typing. „Infect. genet. Evol." 2009, 9, 760-768.
11. Ellis W. A.: Animal leptospirosis. „Curr Top Microbiol Immunol." 2015; 387:99-137.
12. Eric Klaasen H. L., Adler B.: Recent advances in canine leptospirosis: focus on vaccine development. „Vet Med (Auckl)". 2015 Jun 19;6:245-260.
13. Eschle S., Hartmann K., Rieger A., Fischer S., Klima A., Bergmann M.: Canine vaccination in Germany: a survey of owner attitudes and compliance. „PLoS ONE", 2020, vol. 15, no. 8.
14. Fraune C. K., Schweighauser A., Francey T.: Evaluation of the diagnostic value of serologic microagglutination testing and a polymerase chain reaction assay for diagnosis of acute leptospirosis in dogs in a referral center. „Journal of American Veterinary Medical Association", 2013, 242, 1373-1380.
15. Geisen V., Stengel C., Brem S.: Canine leptospirosis infections - clinical signs and outcome with different suspected Leptospira serogroups (42 cases). „Journal of Small Animal Practice", 2007, 48, 324-328.
16. Greenlee J. J., Alt D. P., Bolin C. A.: Experimental canine leptospirosis caused by Leptospira interrogans serovars pomona and bratislava. American Journal of Veterinary Research", 2005, 66, 1816-1822.
17. Grippi F., Cannella V., Macaluso G. et al.: Serological and molecular evidence of pathogenic Leptospira spp. in stray dogs and cats of sicily (South Italy), 2017-2021. „Microorganisms" vol. 11, no. 2, Article ID 385, 2023.
18. Lee H. S., Guptill L., Johnson A. J.: Signalment changes in canine leptospirosis between 1970 and 2009." Journal of Veterinary Internal Medicine", 2013, 28, 294-249.
19. Levett P. N.: Leptospirosis. „Clin Microbiol", 2001;14(2):296-326.
20. Llewellyn J. R., Krupka-Dyachenko I., Rettinger A. L. et al.: Urinary shedding of leptospires and presence of Leptospira antibodies in healthy dogs from Upper Bavaria. „Berliner und Munchener tierarztliche Wochenschrift", 2016, vol. 129, no. 5-6, pp. 251-257.
21. López M. C., Vila A., Rodón J., Roura X.: Leptospira seroprevalence in owned dogs from Spain. „Heliyon", 2019, vol. 5, no. 8, Article ID e02373.
22. Major A., Schweighauser A., Francey T.: Increasing incidence of canine leptospirosis in Switzerland. „International Journal of Environmental Research and Public Health", 2014, 11, 7242-7260.
23. Mayer-Scholl A., Luge E., Draeger A., Nöckler K., Kohn B.: Distribution of Leptospira serogroups in dogs from Berlin, Germany. „Vector-Borne and Zoonotic Diseases", 2013, vol. 13, no. 3, pp. 200-202.
24. Medeiros Fda R., Spichler A., Athanazio D. A.: Leptospirosis-associated disturbances of blood vessels, lungs and hemostasis. „Acta Tropica", 2010, 115, 155-162.
25. Moore, G. E., Guptill, L. F., Ward, M. P., et al.: Adverse events diagnosed within three days of vaccine administration in dogs. „Journal of American Veterinary Medical Association", 2005, 227, 1102-1108.
26. Piredda I., Bertoldi L., Benvenuto G. et al.: First isolation and molecular typing of pathogenic and intermediate Leptospira species from urine of symptomatic dogs. „Veterinary Sciences", 2023, vol. 8, no. 12, Article ID 304.
27. Raj J., Campbell R., Tappin S.: Clinical findings in dogs diagnosed with leptospirosis in England. „Veterinary Record", 2021, vol. 189, no. 7, Article ID e452.
28. Scanziani E., Origgi F., Giusti A. M.: Serological survey of leptopiral infection in kennelled dogs in Italy. „Journal of Small Animal Practice", 2002, 43, 154-157.
29. Schuller S., Francey T., Hartmann K., Hugonnard M., Kohn B., Nally J.E., Sykes J.: European consensus statement on leptospirosis in dogs and cats. „J. Small Anim. Pract.", 2015, 56, 159-179.
30. Seguro A. C., Lomar A. V., Rocha A. S.: Acute renal failure of leptospirosis: nonoliguric and hypokalemic forms. „Nephron 1990, 55, 146-151.
31. Ward M. P., Glickman L. T., Guptill L. E.: Prevalence of and risk factors for leptospirosis among dogs in the United States and Canada: 677 cases (1970-1998). „Journal of American Veterinary Medical Association", 2002, 220, 53-58.
32. Wenderlein J., Zitzl T., Dufay-Simon N., Cachet N., Pantchev N., Le Guyader M., Fontana C., Bomchil N., Tronel J. P., Cupillard L., Straubinger R. K.: Detection and Identification of Pathogenic Leptospira spp. Serogroups in Europe between 2017 and 2020 Applying a Novel Gene-Based Molecular Approach. „Transbound Emerg Dis.", 2024 Jun 11.
33. Wohl J.: Canine leptospirosis. „Compend Contin Educ Pract Vet", 1996; 18(11):1215-1224.
34. Yang C. W., Wu M. S., Pan M. J.: Leptospira outer membrane protein activates NF-kappaB and downstream genes expressed in medullary thick ascending limb cells. „Journal of the American Society of Nephrology", 2000, 11, 2017-2026.
35. Francey T., Schweighauser A., Reber A., Schuller S.J.: Evaluation of changes in the epidemiology of leptospirosis in dogs after introduction of a quadrivalent antileptospiral vaccine in a highly endemic area. „Vet. Intern. Med." 2020, 34, 2405-2417.